5 ประเด็นปฏิรูปท่องเที่ยวไทย พลิก 21 คลัสเตอร์เมืองรองสู่เมืองน่าอยู่ กระจายรายได้ถึงท้องถิ่น
เมื่อความสำเร็จของการท่องเที่ยวไม่ได้วัดเพียงจำนวนนักท่องเที่ยว แต่รวมถึงระยะเวลาพำนัก การกลับมาเยือนซ้ำ และรายได้ที่กระจายสู่ท้องถิ่น แนวคิด Global Living Destination จึงชวนเปลี่ยนประเทศไทยจากเมืองน่าเที่ยวสู่เมืองน่าอยู่ ผ่านการผังเมืองและข้อมูลการเดินทางกว่า 505 ล้านทริป
ประเทศไทยจะทำอย่างไรให้ผู้มาเยือนไม่เพียงอยากมาเที่ยว แต่ยังอยากอยู่ต่อ กลับมาอีก และสร้างความสัมพันธ์กับท้องถิ่นในระยะยาว?
แม้ประเทศไทยจะมีจุดแข็งด้านอาหาร วัฒนธรรม และแหล่งท่องเที่ยว แต่การทำให้ผู้มาเยือนอยากพำนักระยะยาวยังต้องอาศัยระบบคมนาคม ความปลอดภัย โครงสร้างพื้นฐาน และคุณภาพชีวิตที่ดี อนาคตการท่องเที่ยวไทยจึงเป็นโจทย์ที่เชื่อมโยงโดยตรงกับการพัฒนาเมือง
ในการบรรยายเรื่อง “ปฏิรูปการท่องเที่ยวไทย จาก Traveling Destination สู่ Global Living Destination” ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ณัฐพงศ์ พันธ์น้อย จาก Social Design Lab คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เสนอแนวทางใช้การผังเมืองและข้อมูลพฤติกรรมการเดินทาง เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตและกระจายโอกาสทางเศรษฐกิจสู่ท้องถิ่น
LAD ชวนถอด 5 ประเด็นสำคัญจากการบรรยาย ตั้งแต่การสร้างความผูกพันระหว่างผู้มาเยือนกับท้องถิ่น การเชื่อมเมืองหลักและเมืองรอง ไปจนถึงการใช้ข้อมูลออกแบบการท่องเที่ยวและวางแผนเมืองให้ตอบโจทย์ผู้คนมากขึ้น
จากเมืองน่าเที่ยวสู่เมืองน่าอยู่: เปลี่ยน Visitors เป็น Supporters
หลังปี ค.ศ. 2010 การท่องเที่ยวโลกเติบโตควบคู่กับการขยายตัวของชนชั้นกลาง เทคโนโลยี และรูปแบบการทำงานที่ยืดหยุ่นมากขึ้น ส่งผลให้การแข่งขันระหว่างประเทศเพื่อดึงดูดนักท่องเที่ยวทวีความเข้มข้นขึ้น สำหรับประเทศไทย ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่การเพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยวเท่านั้น แต่รวมถึงการกระจายรายได้สู่ท้องถิ่น โดยข้อมูลจากการบรรยายระบุว่า เมืองรอง 55 จังหวัดมีรายได้จากการท่องเที่ยวรวมกันเพียง 25.66% ของรายได้จากการท่องเที่ยวทั้งประเทศในปี 2567
แนวคิด Global Living Destination จึงเสนอให้เปลี่ยนความสัมพันธ์จากผู้มาเยือน (Visitors) สู่ผู้ที่มีความผูกพันและสนับสนุนเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างต่อเนื่อง (Supporters) ผ่านการกลับมาเที่ยวซ้ำ การซื้อสินค้าและบริการ การพำนักระยะยาว การทำงานทางไกล หรือการลงทุน โดยไม่ได้มุ่งดึงดูดเฉพาะผู้มีกำลังซื้อสูง แต่รวมถึงแรงงานทักษะสูง (High-skilled Labour) และผู้ที่สามารถอยู่ร่วมกับชุมชนโดยเคารพวัฒนธรรมท้องถิ่น
อย่างไรก็ตาม ความประทับใจในการท่องเที่ยวไม่ได้หมายความว่าผู้คนพร้อมจะใช้ชีวิตในพื้นที่นั้น งานวิจัยเกี่ยวกับผู้พำนักระยะยาวชาวญี่ปุ่นที่นำเสนอในการบรรยาย พบว่า 91.7% ของกลุ่มตัวอย่าง 156 คน ชอบการใช้ชีวิตในประเทศไทย แต่ยังมีข้อกังวลเกี่ยวกับระบบคมนาคม ความปลอดภัย บริการภาครัฐ สวนสาธารณะ สุขอนามัย และสิ่งแวดล้อม
ผลการศึกษาสะท้อนว่า การสร้างเมืองน่าอยู่ต้องมองไกลกว่าแหล่งท่องเที่ยว โดยเชื่อมโยงที่อยู่อาศัย แหล่งงาน ระบบขนส่ง และบริการสาธารณะให้เข้าถึงได้สะดวก เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของทั้งคนท้องถิ่นและผู้มาเยือน
Cluster Tourism: เชื่อมเมืองหลัก–เมืองรองด้วยข้อมูล 505 ล้านทริป
หนึ่งในข้อจำกัดของการท่องเที่ยวไทยคือการพัฒนาและประชาสัมพันธ์แหล่งท่องเที่ยวแยกตามจังหวัด ทั้งที่พฤติกรรมการเดินทางของนักท่องเที่ยวไม่ได้สิ้นสุดอยู่ที่ขอบเขตการปกครอง
แนวคิด Cluster Tourism หรือการท่องเที่ยวแบบคลัสเตอร์ จึงมุ่งเชื่อมโยงเมืองหลักและเมืองรอง หรือเมืองรองหลายแห่งเข้าด้วยกัน ผ่านแหล่งท่องเที่ยว กิจกรรม สินค้า บริการ และระบบขนส่ง เพื่อสร้างประสบการณ์การเดินทางที่ต่อเนื่องและเพิ่มระยะเวลาพำนัก
ตัวอย่างหนึ่งคือภูมิภาคคิวชู ประเทศญี่ปุ่น ซึ่งมีระบบรถไฟและรถบัสเชื่อมต่อเมืองต่าง ๆ ทำให้สามารถออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวข้ามเมืองได้สะดวก โดยมีการยกแนวคิดการเดินทางแบบ 3 วัน 2 คืน หรือ Magic Number มาเป็นระยะเวลาอ้างอิงในการออกแบบทริปพักค้าง
สำหรับประเทศไทย การศึกษาที่นำเสนอใช้ ข้อมูลการเดินทางของผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยจำนวน 505.72 ล้านทริป วิเคราะห์ด้วยวิธีการวิเคราะห์เครือข่าย (Network Analysis) เพื่อค้นหาจังหวัดที่มีความเชื่อมโยงกันผ่านพฤติกรรมการเดินทาง ผลการศึกษาระบุ 21 คลัสเตอร์ท่องเที่ยวที่มีเมืองรอง และคัดเลือกพื้นที่นำร่องใน 6 ภูมิภาค โดยพิจารณาจากระยะเวลาพำนัก รายได้ จำนวนผู้เยี่ยมเยือน ปริมาณการเดินทางภายในกลุ่มจังหวัด และระยะเวลาเยี่ยมเยือนร่วมกัน
ข้อมูลดังกล่าวยังช่วยกำหนดบทบาทของแต่ละเมือง ทั้งเมืองศูนย์กลาง เมืองบริวาร และเมืองส่งเสริมพิเศษ ตามศักยภาพด้านที่พัก แหล่งท่องเที่ยว และการเชื่อมต่อการเดินทาง ทำให้แต่ละเมืองสามารถพัฒนาจุดแข็งของตนเอง พร้อมวางแผนระบบขนส่งและโครงสร้างพื้นฐานร่วมกันในระดับกลุ่มพื้นที่ แทนการลงทุนแยกส่วนหรือแข่งขันกันเอง
3. Mobility Data: รู้ว่าคนไปไหน เพื่อออกแบบเมืองให้ตรงความต้องการ
การพัฒนาการท่องเที่ยวให้ตอบโจทย์ผู้มาเยือน จำเป็นต้องเข้าใจว่าผู้คนเดินทางจากที่ใด ไปที่ไหน ใช้เวลานานเท่าใด และมีกิจกรรมอะไรระหว่างทาง แต่การสำรวจด้วยแบบสอบถามมีข้อจำกัดทั้งด้านเวลา งบประมาณ ขนาดกลุ่มตัวอย่าง และความคลาดเคลื่อนจากความทรงจำ ขณะที่ข้อมูลระดับจังหวัดอาจไม่ละเอียดเพียงพอสำหรับการวางแผนพื้นที่ย่อย
Social Design Lab จึงนำข้อมูลบันทึกการใช้โทรศัพท์มือถือ (Call Detail Record: CDR) มาศึกษาการเคลื่อนที่ของผู้คน หรือ Mobility Data โดยแบ่งเป็นสองประเภท ได้แก่
Footfall ซึ่งแสดงการกระจุกตัวของผู้คน
Trip ซึ่งแสดงการเดินทางระหว่างพื้นที่
ข้อมูลเหล่านี้ช่วยวิเคราะห์รูปแบบการใช้งานในระดับกริดขนาดเล็กถึง 250 × 250 เมตร รวมถึงศึกษาการใช้พื้นที่อาคารสาธารณะ เช่น พิพิธภัณฑ์ โรงเรียน และโรงพยาบาล โดยการดำเนินงานอยู่ภายใต้กรอบกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) ตามข้อมูลที่นำเสนอในการบรรยาย
จาก One Size Fits All สู่ Tailor-made
เมื่อเข้าใจพฤติกรรมของผู้มาเยือน การพัฒนาการท่องเที่ยวก็สามารถเปลี่ยนจากการใช้แนวทางเดียวกันทุกพื้นที่ (One Size Fits All) สู่การออกแบบที่เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมายและบริบทท้องถิ่น (Tailor-made)
ตัวอย่างคลัสเตอร์ชัยนาท–สุพรรณบุรี–อุทัยธานี พบว่ากลุ่มผู้เยี่ยมเยือนที่โดดเด่นเป็นผู้หญิงอายุ 41 ปีขึ้นไป อาศัยอยู่นอกภาคกลาง และมีความสนใจด้านการจับจ่ายใช้สอย เมื่อวิเคราะห์จุดแวะระหว่างการเดินทาง ยังพบความเชื่อมโยงกับวัดที่มีชื่อเสียงด้านการใบ้หวย ข้อมูลลักษณะนี้สามารถนำไปประกอบการออกแบบกิจกรรม สินค้า บริการ และเส้นทางท่องเที่ยวให้สอดคล้องกับความสนใจของผู้มาเยือน แทนการพัฒนาโดยใช้รูปแบบเดียวกันกับทุกจังหวัด
4. Routes to Roots: ทดลองเพิ่มเวลาพำนักและการใช้จ่ายในเมืองรอง
ตัวอย่างการนำข้อมูลไปประยุกต์ใช้จริงคือโครงการ Routes to Roots ซึ่ง Social Design Lab ร่วมกับทรู คอร์ปอเรชั่น และ The Cloud พัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวใน 6 คลัสเตอร์นำร่อง ผ่านเรื่องราวอาหาร ภูมิประเทศ วิถีชีวิต และวัฒนธรรมท้องถิ่น เพื่อสร้างประสบการณ์ที่ทำให้ผู้มาเยือนใช้เวลาในพื้นที่นานขึ้น และเกิดความสัมพันธ์กับชุมชนมากกว่าการแวะเที่ยวเพียงระยะสั้น
ผลการทดลองที่นำเสนอในการบรรยายระบุว่า สามารถเพิ่มระยะเวลาพำนักและค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อหัวต่อวันได้ถึง 2 เท่า ขณะที่มูลค่าประมาณ 291.48 ล้านบาท เป็นรายได้ที่คาดการณ์หากดำเนินโครงการต่อเนื่องเป็นเวลา 1 ปี ครอบคลุม 17 จังหวัด ไม่ใช่รายได้ที่เกิดขึ้นจริงจากการทดลอง
อย่างไรก็ตาม การพัฒนาคลัสเตอร์ให้เกิดผลในระยะยาวยังต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างพื้นที่ ทั้งการจัดทำแพ็กเกจและประชาสัมพันธ์ร่วมกัน การพัฒนาศูนย์ข้อมูลการท่องเที่ยว สินค้าท้องถิ่น แหล่งท่องเที่ยวใหม่ และระบบขนส่งสาธารณะระหว่างจังหวัด เพื่อให้การเดินทางเชื่อมโยงกันได้อย่างสะดวกและต่อเนื่อง
5. จากการท่องเที่ยวสู่การผังเมือง: ใช้ข้อมูลสร้างเมืองที่คนอยากอยู่
แนวคิดสำคัญที่เชื่อมโยงการดำเนินงานทั้งหมดคือ การกำหนดนโยบายโดยใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ (Evidence-Based Policy Making: EBPM) ซึ่งนำข้อมูลมาประกอบการตัดสินใจ เพื่อให้การวางแผนและการลงทุนสอดคล้องกับพฤติกรรมและความต้องการของผู้คนมากขึ้น
Mobility Data จึงไม่ได้จำกัดประโยชน์อยู่เพียงการท่องเที่ยว แต่ยังสามารถนำมาวิเคราะห์ความแตกต่างของประชากรกลางวันและกลางคืน การกระจายตัวของประชากรตามช่วงวัย และความต้องการบริการสาธารณะ เช่น โรงพยาบาล สวนสาธารณะ และสนามเด็กเล่น
ตัวอย่างในเขตจตุจักร กรุงเทพมหานคร ข้อมูลจากสไลด์ประกอบการบรรยายระบุว่า มีผู้เดินทางเข้ามาทำงานจากระยะทางมากกว่า 10 กิโลเมตรประมาณ 367,231 คน สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างที่อยู่อาศัยกับแหล่งงาน และความจำเป็นในการเดินทางระยะไกลของคนเมือง หากสามารถพัฒนาที่อยู่อาศัยใกล้แหล่งงานให้รองรับคนทำงานบางส่วนได้ ก็อาจช่วยลดระยะทางเดินทางและการพึ่งพารถยนต์ส่วนตัว แนวทางนี้สอดคล้องกับแนวคิด เมือง 15 นาที (15-minute City) ที่มุ่งให้ประชาชนเข้าถึงกิจกรรมและบริการจำเป็นในชีวิตประจำวันได้ใกล้ที่อยู่อาศัย
อย่างไรก็ตาม การใช้ข้อมูลเพื่อพัฒนาเมืองยังต้องคำนึงถึงข้อจำกัดด้านความครอบคลุมและความเป็นตัวแทนของประชากร ควบคู่กับการสำรวจภาคสนามและการมีส่วนร่วมของชุมชน ขณะเดียวกัน การดึงดูดผู้พำนักระยะยาวต้องไม่สร้างแรงกดดันต่อที่อยู่อาศัย โครงสร้างพื้นฐาน และบริการสาธารณะของคนท้องถิ่น เพราะเป้าหมายของเมืองน่าอยู่ควรครอบคลุมผู้คนทุกกลุ่ม
อนาคตท่องเที่ยวไทย เริ่มจากเมืองที่คนอยากอยู่
การเปลี่ยนประเทศไทยสู่ Global Living Destination ไม่ใช่เพียงการเพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยวหรือสร้างแหล่งท่องเที่ยวใหม่ แต่คือการพัฒนาเมืองให้รองรับทั้งการมาเยือนและการใช้ชีวิต การท่องเที่ยวแบบคลัสเตอร์ช่วยเชื่อมโยงเมืองหลักและเมืองรอง ขณะที่ Mobility Data ช่วยให้เข้าใจพฤติกรรมการเดินทางและวางแผนโครงสร้างพื้นฐานได้สอดคล้องกับการใช้งานจริงมากขึ้น
อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จไม่ควรวัดจากระยะเวลาพำนักหรือรายได้ที่เพิ่มขึ้นเท่านั้น แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าคนท้องถิ่นได้รับประโยชน์จากการเติบโตนั้นมากเพียงใด
เพราะอนาคตของการท่องเที่ยวไทย อาจไม่ได้อยู่ที่การทำให้คนอยากมาเที่ยวมากที่สุด แต่อยู่ที่การสร้างเมืองที่ผู้มาเยือนอยากอยู่ต่อ และคนท้องถิ่นยังมีคุณภาพชีวิตที่ดี
ขอขอบคุณข้อมูลและรูปภาพ :
เรียบเรียงจากคำบรรยายและภาพสไลด์เรื่อง “ปฏิรูปการท่องเที่ยวไทย จาก Traveling Destination สู่ Global Living Destination” โดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ณัฐพงศ์ พันธ์น้อย จาก Social Design Lab คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในงานสัมมนาวิชาการเนื่องในวันผังเมืองโลก ประจำปี 2569 (World Town Planning Day 2026) ภายใต้หัวข้อ “Thai Urban Planning for a Volatile World: ผังเมืองไทย กับโลกที่เปลี่ยนแปลง” จัดโดยกรมโยธาธิการและผังเมือง เมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 ณ โรงแรมโกลเด้น ทิวลิป ซอฟเฟอริน กรุงเทพมหานคร
ความคิดเห็น